تبلیغات
سراج الله (حریم رضوی) - زندگی ساده زیستانه باتوجه به سیره امام رضا(علیه السلام)


چکیده:
زندگی ساده زیستانه، در ارتباط انسان با خود، خدا و دیگری، شکل می گیرد. نمی توان این سه وجه زندگی انسان را از هم جدا کرد. با توجه به سیره ی امام رضا (علیه السلام) در می یابیم: قناعت که در رابطه ی انسان با خدا شکل می گیرد، سخاوت که در رابطه ی انسان با دیگری ست و اعتدال که در رابطه انسان با مصرف خودِ انسان است، اصول زندگی ساده زیستانه اند. این اصول در ارتباط کامل با هم اند به نحوی که نمی توان ادعای زندگی ساده زیستانه داشت و به یکی از این اصول بی اعتنا بود.
کلیدواژگان: امام رضا (علیه السلام)، قناعت، انفاق، سخاوت، اعتدال، ساده زیستی، تجمل گرایی، مصرف گرایی.
.
.
.
.
بقیه در ادامه مطلب
مقدمه:
افعال انسان در سه رابطه قابل ارزیابی است: ارتباط با خدا، ارتباط با خود و ارتباط با دیگری. این سطوح ارتباطی درهم تنیده اند به این صورت که ارتباط با خدا می تواند به دو گونه ی دیگر ارتباط، جهت بدهد. انسان خداباور دارای رابطه ی محکمی با خداوند است و تمام تلاش خود را انجام می دهد تا در زندگی خود، رضایت خداوند را بدست آورد و بنابراین نمی تواند به هر گونه عمل و فعلی تن دهد. بلکه ملاک اعمال برای او این خواهد بود که هر آن چه به قرب الهی منجر شود عمل مطلوب خواهد بود و هر چه انسان خداجوی را از خدا و ماوراء دور کند، مردود است.
یکی از اموری که انسان در زندگی دنیایی خود روزانه برای حفظ حیات خود با آن مواجه است، مسأله ی معاش، مصرف و بهره مندی از نعمت های دنیا است. بهره برداری از نعمت های دنیایی به عنوان فعلی از افعال انسان قابل ارزیابی در سه رابطه ی انسان با خود، خدا و دیگری است، به این معنا که در مصرف خود باید به این سه وجه فعل خود توجه داشته باشد.
 
ضرورت بحث:
در کشور ما که ارزش های الهی و مذهبی وجود دارد، مصرف گرایی به دلیل همراهی با فرهنگ مادی – افراطی، همه ی ارزش های معنوی و روحانی را تحت الشعاع خود قرار داده و جامعه را بدبین به این ارزش ها نموده و ظاهرگرایی، تجمل و تظاهر مادی را گسترش داده است. (تحلیل پدیده ی مصرف گرایی و ارائه ی راه های مطلوب جهت تدوین الگوی اسلامی - ایرانی مصرف، کریمی، ص 110) در این شرایط ضروری به نظر می آید با مراجعه به سیره ی اهل بیت (علیهم السلام) به عنوان پیشوایان معصوم، نحوه ی بهره مندی از نعمت های دنیایی را تنظیم کنیم تا گرفتار تجمل و مصرف گرایی افراطی نشویم.
 
سؤال: اصول مصرف و زندگی ساده زیستانه در سیره ی رضوی (علیه السلام) چیست؟
 
پیشینه:
مقاله "مبانی مصرف گرایی در دنیای جدید و اصول مصرف در اسلام" (مبانی مصرف گرایی در دنیای جدید و اصول مصرف در اسلام، غلام رضایی،11-30 ) مصرف گرایی را یکی از مؤلفه های سبک زندگی غربی می داند و اصول مصرف را از نظر اسلام چنین بر می شمارد: مصرف بر اساس نیاز حقیقی، اعتدال، میانه روی در مصرف، پرداختن حقوق واجب مالی، پرهیز از اسراف و تبذیر، نوع دوستی، قناعت، رعایت حلال و حرام، پرهیز از تجمل، و انفاق. به نظر می رسد برخی از این اصول در هم متداخل اند؛ به عنوان نمونه: اعتدال و میانه روی و پرهیز از تجمل.
در مقاله ی "تبیین مبانی، اصول و روش های اصلاح الگوی مصرف با تأکید بر متون اسلامی" (تبیین مبانی، اصول و روش های اصلاح الگوی مصرف با تأکید بر متون اسلامی، فرمهینی فراهانی و همتی فر، 45-77) به مبانی ای مانند: نیازمندی، عزت و استقلال، ایمان، اندیشه ورزی، و اصولی مانند: نیازسنجی، آینده نگری، اعتدال، زهدورزی، مسئولیت، آخرت گرایی، دیگرگرایی، فرهنگ سازی و ... اشاره شده است. اما، به نظر می آید این اصول را می توان در اصل اعتدال و دیگرگرایی، تجمیع کرد. علاوه بر آن، اصلی چون آخرت گرایی، را می توان به عنوان یکی از مبانی الگوی مصرف برشمرد.

در بهره برداری از نعمت های دنیایی، سه رابطه ی انسان با خود، خدا و دیگری، باید مورد توجه قرار بگیرد.

1-
ساده زیستی و تجمل گرایی:

ساده: بی پیرایه و بی نقش و نگار، بی آلایش، بی زینت و زیور (فرهنگ فارسی عمید، عمید، 621)؛
تجمل: آراسته شدن و زینت یافتن، خود آرایی و خود را زینت دادن (فرهنگ فارسی عمید، عمید، 327).
با مراجعه به معنای لغوی این دو واژه که تقریبا در برابر هم اند در می یابیم آنچه در دین به عنوان تجمل گرایی تقبیح شده است، تجمل به معنای لغوی آن نیست؛ بلکه گونه ای از تجمل که مرادف با مصرف گرایی است، مورد تقبیح دین قرار گرفته است و ساده زیستی مورد نظر دین، به معنای بهره نگرفتن از نعمت های دنیایی نیست.
تأکید بر ساده زیستی، برای جلوگیری از افتادن در دام مصرف گرایی است، زیرا بشر غالباً با تحصیل رفاه و راحتی خویش، از خدا غافل می شود و به اسارت دنیا و مظاهر آن در می آید. (اسلام و مصرف گرایی نوین، انصاری، ص 220)
مصرف گرایی[1] و تجمل گرایی، به معنای مصرف نامتعارف است که نیاز واقعی فرد را برطرف نمی کند بلکه نیاز کاذب فرد یا افراد را که گاه به تقلید از دیگران، تبلیغات، شرایط مادی و یا تغییرات ساختار جامعه ایجاد شده، بر طرف می کند. (بر لبه ی پرتگاه مصرف گرایی، ملک محمدی،) در مصرف گرایی و تجمل گرایی، به مصرف، اصالت داده می شود و رفاه و دارایی های مادی و تبعات اجتماعی آن هدف قرار می گیرد. ثروت و مصرف به ارزش تبدیل می شود و بر ارزش های دیگر غلبه پیدا می کند. (مصرف و مصرف گرایی از منظر اسلام و جامعه شناسی اقتصادی، سیدی نیا، ص151-178) حتی گاهی ممکن است فرد توانایی دست یابی به کالا و خدمات را نداشته باشد ولی چنین تمایلی در فرهنگی رشد کند که در آن، داشتن انواع کالاها و سبک معینی از زندگی موجب برتری منزلت و کسب وجهه ای اجتماعی باشد. (پیامدهای سیاسی مصرف گرایی، علی خواه، 231-256) یکی از مهم ترین توجیهات تجمل گرایی در جامعه ی ما، مسأله ی شأن[2] است. یعنی افراد، نوع خاصی از مصرف را مطابق شأن خود تلقی می کنند و به تدریج گرفتار تجمل گرایی می شوند. باید توجه داشت آنچه در سیره ی رضوی (علیه السلام) به عنوان اصول ساده زیستی (در مقابل تجمل گرایی و مصرف گرایی) مطرح می شود، فقط مربوط به خود افراد نیست. بلکه زندگی ساده زیستانه و خالی از تجمل خواهد بود که به سه وجه ارتباطی انسان پاسخ صحیح بگوید. علاوه بر آن، ملاک مهم مصرف، نیاز است. امام رضا (علیه السلام) می فرماید: «بهترین مال آنست که در راه حفظ آبرو و شرف صرف شود.»[3] (بحارالانوار، مجلسی، ج 75، ص 7) این به معنای رواج مصرف گرایی به بهانه ی شأن نخواهد شد؛ زیرا در چارچوبی که امام رضا (علیه السلام) برای مصرف مال بیان می کنند، مصرف در ارتباط با دیگران نیز وجود دارد و پرداختن به شأن در صورتی صحیح است که در چارچوب زندگی ساده زیستانه باشد.

مصرف گرایی و تجمل گرایی به معنی مصرف نامتعارف است.

2. اصول ساده زیستی:

1 -2. قناعت:
قناعت به معنی، راضی و خرسند به قسمت خود بودن، راضی به کم، و صرفه جویی (فرهنگ فارسی عمید، عمید، 821) است. این اصل ناظر به رابطه ی افعال انسان با خداست. امام رضا (علیه السلام) می فرماید: «به آنچه داری راضی باش تا ثروتمند ترین مردم باشی.»[4] (الفقه المنسوب الی الامام الرضا (علیه السلام)، منسوب به امام هشتم (علیه السلام)، 364) و «کسی که جز به روزی زیاد قناعت نکند، جز عمل بسیار برایش کافی نیست.»[5] (الکافی، کلینی، ج 2، باب القناعه، ح5) و در جایی دیگر، می فرماید: «به خداوند خوش بین باش.»[6] زیرا هر که به خدا خوش بین باشد، خدا با گمان نیک او همراه است و هر که به رزق و روزی اندک خشنود باشد، خداوند به کردار کم او خشنود می شود و هر کس به روزی حلالِ اندک خشنود باشد، بارش سبک و خانواده اش در نعمت است.» ( الکافی، کلینی، ج 2، ص 72)
انسان خداباور به خدا اعتماد دارد و به رزقی که خداوند به او عطا کرده است قانع است. اما قناعت به این معنا نیست که برای رزق حلال تلاش نکنیم، امام رضا (علیه السلام) خواندن قرآن را به عنوان راهی برای گشایش معرفی می کنند.[7] (وسائل الشیعة؛ حرعاملی، ج 15، ص: 123) (المحجة البیضاء، فیض کاشانی، ج 2، ص 220) و کسی را که در راه حفظ مالش کشته شود، شهید می داند.[8]

قناعت در بهره برداری از نعمت های دنیایی، ناظر به رابطه ی افعال انسان با خداوند است.
 

2 -2. انفاق و سخاوت:
انفاق به معنی بخشیدن مال به کسی (فرهنگ فارسی عمید، عمید، 181) و سخاوت به معنی، سخی بودن، جود و کرم داشتن، بخشش، کرم و جوانمردی است. (فرهنگ فارسی عمید، عمید، 637)
این اصل ناظر به رابطه ی افعال انسان با دیگری است. در سیره ی امام رضا (علیه السلام) آمده است: ایشان خدمتگزاران را در کنار خود می نشاند، با آن ها غذا می خورد، به ناتوانان کمک می کرد و پول و ... پنهانی به خانه ی مستمندان می برد و بیشتر این کارها را در دل شب انجام می داد.[9]بحارالانوار، مجلسی، ج 68، ص 356) از این روایات در می یابیم، انسان در مصرف و بهره مندی از نعمت، نمی تواند دیگران را نادیده بگیرد. اما در نظام مصرفی و تجمل گرایی، توجه به دیگران و کمک به آنها رنگ می بازد و فرد نه برای رفع نیاز واقعی، بلکه در پی نیاز کاذب خود (بر لبه ی پرتگاه مصرف گرایی، ملک محمدی،) نعمت های خداوند را حیف و میل می کند. چه بسا، اگر هزینه هایی که صرف تجمل گرایی و چشم و هم چشمی می شود، مدیریت گردد، بسیاری از نیازهای مادی نیازمندان رفع شود. گمان نشود که انفاق و کمک به دیگران و سخاوت، منجر به گذران سخت برای افراد می شود، امام رضا (علیه السلام) می فرمایند: «بر صاحب نعمت لازم است که برای خانواده اش وسعت دهد و گشاده دستی نماید.»[12]الکافی، (ط - الإسلامیة)؛ کلینی، ج 4، ص 11) ( (اعلام الوری باعلام الهدی (ط-قدیمه)، طبرسی، 327) و ضمن تکریم افراد سخی، می فرمودند: «انسان سخاوتمند از غذای دیگران می خورد تا از غذای او بخورند، ولی انسان بخیل از غذای دیگران نمی خورد تا از غذای او نخورند.»[10] (وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، حر عاملی، ج 24، ص 270) و بخیل دور از خدا و دور از بهشت معرفی شده است.[11] (
از کنار هم گذاشتن این روایات به اعتدال در زندگی ساده زیستانه می رسیم. در انفاق باید اعتدال داشت به نحوی که منجر به سخت گیری در زندگی خانواده نشود. 
 
انفاق و سخاوت، ناظر به رابطه ی افعال انسان با دیگری است.
 
2 -3. اعتدال:
اعتدال به معنی، راست شدن، میانه حال شدن، برابر شدن، میانه روی (فرهنگ فارسی عمید، عمید، 143) است. در مورد بهره گیری از نعمت های دنیایی، اعتدال به معنی میانه روی در مصرف است. این اصل ناظر به رابطه ی افعال انسان با خودش است. امام رضا (علیه السلام) درباره ی مصارف خانواده، توصیه به اعتدال و میانه روی می کند و می فرماید: «نسبت به مصارف مالی خود و عائله ات معتدل و میانه رو باش.»[13] (مستدرک الوسایل، طبرسی، ج 13، ص 37) چنانکه در اصل قبل گذشت، در انفاق و کمک هم میانه روی مطلوب واقع شده است.
امام رضا (علیه السلام) در خانه، لباس ساده می پوشیدند و در ملاقات با مردم بهترین لباس خود را به تن می کردند؛ یعنی در هر جایی لباس مناسب با آن را به تن می کردند و اعتدال در مصرف را رعایت می کردند، با وجود امکان بهره مندی مادی در زمان ولایتعهدی، زندگی ساده و بی پیرایه ای داشتند.
این ساده زیستی به معنای نفی بهره مندی از نعمت های دنیا نبود. امام رضا (علیه السلام) در پاسخ سؤالی درباره ی زندگی شاهانه ی حضرت یوسف (علیه السلام) فرمودند: «خواست دیگران از امام، قسط و عدل وی است.»[14] (بحارالانوار، مجلسی، ج 49، ص 275) یعنی می شود برخوردار از نعمت دنیا بود و به وظایف دینی و انسانی خود عمل نمود. 
 
اعتدال ناظر به رابطه ی افعال انسان با خودش است.
 
نتیجه:
ساده زیستی، در تقابل با تجمل گرایی و مصرف گرایی است. برای داشتن زندگی ساده زیستانه، باید نوع مصرف و بهره مندی انسان از نعمت های دنیوی در رابطه ی او با خدا، با خود و با دیگری تعریف گردد و اصول این زندگی رعایت شود. در سیره ی امام رضا (علیه السلام)، سه اصل قناعت، انفاق و سخاوت و اعتدال برای ساده زیستن وجود دارد. برای داشتن زندگی ساده زیستانه، باید به این سه اصل در مصرف، توجه داشت.
 
پیشنهاد:
1- مبانی زندگی ساده زیستانه مانند اعتقاد به مبداء و معاد، و مالکیت حقیقی خداوند و ... در سیره ی رضوی مورد مطالعه قرار گیرد.
2- رفتارهای مبتنی بر اصول زندگی ساده زیستانه برای قشرهای مختلف، در سیره ی رضوی مورد مطالعه قرار بگیرد.
 
فهرست منابع:
1- اسلام و مصرف گرایی نوین، انصاری، نصرالله، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، 1389.
2- اعلام الوری باعلام الهدی (ط - قدیمه)، طبرسی، فضل بن حسن، تهران: دارالکتب الاسلامیه،1390ق.
3- الکافی، کلینی، محمد بن یعقوب، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1407.
4- بحارالانوار، مجلسی، محمد باقر، بیروت: موسسه الوفاء، 1403.
5- بر لبه ی پرتگاه مصرف گرایی، ملک محمدی، حمیدرضا، تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول، 1381.
6- پیامدهای سیاسی مصرف گرایی، علی خواه، فردین، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، سال اول، شماره 1، پاییز 1386، 231-256.
7- تبیین مبانی و اصول و روش های اصلاح الگوی مصرف با تأکید بر متون اسلامی، فرمهینی فراهانی، محسن و همتی فر، مجتبی، دو فصلنامه علمی پژوهشی تربیت اسلامی، سال پنجم شماره 10، بهار و تابستان 1389: 45-77.
8- تحلیل پدیده ی مصرف گرایی و ارائه ی راه های مطلوب جهت تدوین الگوی اسلامی - ایرانی مصرف، کریمی، علی اکبر، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، 1391.
9- الحدیث: روایات تربیتی از مکتب اهل بیت (علیهم السلام)، فرید، مرتضی، تهران: 1386.
10- عیون اخبار الرضا (علیه السلام)، قمی، محمد ابن بابویه، تهران: جهان، 1378ق.
11- فرهنگ فارسی عمید، عمید، حسن، تهران: انتشارات راه رشد، 1389.
12- الفقه المنسوب الی الامام الرضا (علیه السلام)، منسوب به امام هشتم (علیه السلام)، مشهد: مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، 1406.
13- الگوی مصرف بر مبنای ارزش های اسلامی، باقری تودشکی، مجتبی، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال نهم، شماره 34، 1388، 39-67.
14- مبانی مصرف در دنیای جدید و اصول مصرف در اسلام با تأکید بر رسانه ی ملی، غلام رضایی، علی اصغر، فصلنامه پژوهش های ارتباطی، سال هفدهم، شماره 1، بهار 1389: 11-30.
15- المحجة البیضاء، کاشانی، محسن، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران: نشر علمیه اسلامیه، 1340ق.
16- مصرف و مصرف گرایی از منظر اسلام و جامعه شناسی اقتصادی، سیدی نیا، سید اکبر، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال نهم، شماره 34، تابستان 1388، 151- 178.
17- مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، نوری طبرسی، تحقیق و نشر: مؤسسه آل البیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، چاپ دوم، 1408.
18- وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، حر عاملی، محمدحسن، قم: موسسه آل البیت (علیهم السلام)، 1409.


[1]- شاخصه های مصرف گرایی: مصرف بیش از درآمد، مصرف شدید کالاهای خارجی و وارداتی، مصرف طبقه ای، مصرف منفعلانه، مصرف غیر قابل اشباع، مصرف نمادین، مصرف کالاهای گران قیمت، مصرف برای کسب اعتبار و ... (تحلیل پدیده ی مصرف گرایی و ارائه ی راه های مطلوب جهت تدوین الگوی اسلامی - ایرانی مصرف، کریمی، 54-62)
[2]- انواع شأن: درآمدی، مرتبط با عادات که از ناحیه ی عادات مصرفی به وجود می آید، مربوط به سلیقه، شرف و نسب و آبرو در روابط اجتماعی، اعتباری و فیزیکی. (الگوی مصرف بر مبنای ارزش های اسلامی، باقری تودشکی، 39-67)
[3]- وَ قَالَ ع لاتَسْتَرْشِدْ إِلَى الْحَزْمِ بِغَیْرِ دَلِیلِ الْعَقْلِ فَتُخْطِئَ مِنْهَاجَ الرَّأْیِ فَإِنَّ أَفْضَلَ الْعَقْلِ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ بِنَفْسِهِ وَ أَفْضَلَ الْعِلْمِ وُقُوفُ الرَّجُلِ عِنْدَ عِلْمِهِ وَ أَفْضَلَ الْمُرُوَّةِ اسْتِبْقَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ وَجْهِهِ وَ أَفْضَلَ الْمَالِ مَا وُقِیَ بِهِ الْعِرْضُ وَ قُضِیَتْ بِهِ الْحُقُو.
[4]- ارض بما آتیتک تکن أغنى الناس.
[5]- علی بن إبراهیم، عن محمد بن عیسى، عن محمد بن عرفة، عن أبی الحسن الرضا علیه السلام قال: من لم یقنعه من الرزق إلا الکثیر لم یکفه من العمل إلا الکثیر ومن کفاه من الرزق القلیل فإنه یکفیه من العمل القلیل.
[6]- مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ بَزِیعٍ عَنْ أَبِی الْحَسَنِ الرِّضَا ع قَالَ أَحْسِنِ الظَّنَّ بِاللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ بِی إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً .
[7]- اجعلوا لبیوتکم نصیبا من القرآن، فان البیت اذا قرى فیه القرآن یسر على اهله، وکثر خیره، وکان سکانه فى زیادة.
[8]- مَنْ قُتِلَ دُونَ مَالِهِ فَهُوَ شَهِیدٌ.
[9]- و کان یتفقّد فقراء المدینة فیحمل إلیهم فی اللّیل العین والوَرِق.
[10]- الرِّضَا ع قَالَ: السَّخِیُّ یَأْکُلُ مِنْ طَعَامِ النَّاسِ لِیَأْکُلُوا مِنْ طَعَامِهِ وَ الْبَخِیلُ لَا یَأْکُلُ مِنْ طَعَامِ النَّاسِ لِئَلَّا یَأْکُلُوا مِنْ طَعَامِهِ.
[11]- البَخیلُ بَعیدٌ مِن الله، بَعیدٌ من الجَنَّةِ، بَعیدٌ مِن النّاس، قریبٌ مِن النّار.
[12]- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِیَادٍ عَنِ ابْنِ أَبِی نَصْرٍ عَنِ الرِّضَا ع قَالَ قَالَ صَاحِبُ النِّعْمَةِ یَجِبُ عَلَیْهِ التَّوْسِعَةُ عَنْ عِیَالِهِ .
[13]- ولیکن نفقتک علی نفسک و عیالک قصدا.
[14]- انما یراد من الامام قسطه و عدله.



طبقه بندی: مناجات رضوی،

تاریخ : یکشنبه 20 تیر 1395 | 02:01 ب.ظ | نویسنده : محسن فاضل زاده | نظرات
.: Weblog Themes By salehon:.